آب زياد و هواى خوش و مكان محفوظ اهالى را از اقدم ازمنه بدين شهر كشيده است . در شهر مقدس آناهيد اسكيتها و ايرانيها به زيارت ميرفتند . و به شهر على هم‌اكنون مسلمانان به زيارت ميروند . در اين شهر بقايائى از آثار تمدن زردشتى و يونانى و مسلمان در جنب يكديگر ديده مىشود . ظهور دولت افغانستان بعرصه وجود نتيجه سياست انگليس است و اين مملكت بدون ملاحظه ارتباط ملل و نژادهاى مختلف با يكديگر ايجاد شده است و نه طبيعت اراضى افغانستان و نه ملل يكرنگ و از يك عنصر متحد هستند . افغانستان عبارت است از اراضى مختلفه كه بواسطه صحراهاى قفر و جبال شاهقه از يكديگر منقطع و فقط بوسيله راههاى تنگ باريك كه در كنارهاى آن مردم سكنى دارند بهم متصل است - قديم‌ترين اين نواحى صفحه هرات است بعد قندهار و غزنه و كابل و بلخ بيشتر اين مواضع بواسطه حملات فاتحين بزرگ دنيا مانند اسكندر كه اين نقاط را منازل عرض راه قشون خود قرار ميدادند براى آنكه پيشتر بروند اهميت و شهرت پيدا كردند . هيئت مبعوثه از آلمان سعى كرد كه از اين نقاط مهم حتى المقدور معلومات بدست بياورد . شهر هرات از اين حيث بر همه مقدم بود و اطلاعات زيادى بدست داد حصار قديمى دور شهر قريب 15 متر قطر آنست خود شهر هرات بواسطهء دو خيابان بزرگ كه يكى از شمال بجنوب و ديگرى از مشرق به مغرب ميرود تقريبا درست به چهار قسمت متساوى تقسيم مىشود و بازارهاى شهر در اطراف اين خيابان واقع است . در شمال شهر قصر سلطنتى واقع است و در شمال شرقى عمارت حكمران و مسجد بزرگ گرداگرد حصار هرات يك خندق باتلاقى و يك جاده وسيعى است . در جنوب شهر بيرون حصار و در اطراف جاده كه به طرف رودخانه هرات ممتد است چندين مسجد و خانه و دكاكين ساخته شده است در صورتى كه در قسمت شرقى و غربى شهر و مخصوصا در سمت شمالى آن از طرف خارج كمتر بنا ديده مىشود برحسب نصيحت يك انگليسى كه براى قلعه مستحكم هرات يك ميدان تيراندازى لازم است تمام ابنيه قديم عالى مصلىها را با خاك يكسان كرده‌اند ولى قدرى شمالىتر تا نزديك كوهستان باغات و زيارتگاههاى بسيار ديده مىشود بهترين ابنيه هرات مسجدى است كه اساس آن از دوره سلطهء عرب باقى مانده و بعضى از قطعات آن شبيه است به مسجد ابن طولون و سامره در ايوان بزرگ اين مسجد بعضى خطوط كوفى ديده مىشود كه هنوز خوب باقى مانده است اين مسجد را چندين دفعه تجديد عمارت نموده و اصلاح كرده‌اند و بسبب مواظبت امير هنوز به حال خود باقى است ديوارهاى رو به طرف حياط مسجد را معلوم مىشود كه بعدها با آجرهاى قشنگ مزين كرده‌اند و اندكى بعد روى آن آجرها را به طرز ابنيه خراسان كاشىكارى نموده‌اند در طرف شمال مسجد ولى متصل بدان يك بناى مقدس ديگرى ولى كوچكتر ساخته شده است كه در مزين‌كارى آن به طرف مشرق است . ساختمان اين بنا از جهت شكل و تزئين شبيه است به مسجد قديم سرخس در مشرق خراسان از مصلاهائى كه در شمال شهر ساخته شده بود اكنون فقط نه مناره باقى است كه هر چهار عدد آن متعلق بيك بنا بوده است هر مناره داراى كاشىكاريهاى قشنگ است بدبختانه امروز اغلب خراب شده است . در يك ارتفاع يك ذرع و نيمى دورتادور مناره سنگهاى مرمر بسيار ظريفى نصب و روى آنها خطوط كوفى حجارى شده است در جنب اين مناره يك گنبد كاشى با نقاشىهاى ساده ديده مىشود اندكى به طرف شمال يك گنبد ديگرى نمايان است كه خيلى صدمه خورده و خراب شده است . يكى از اماكن مشهوره هرات زيارتگاه خواجه ( عبد اللّه ) انصارى است و آن در دامنه كوهى در شمال شهر واقع و عبارت است از يك حياطى به طول 200 متر و عرض 50 متر در وسط آن يك سنگ قبر خيلى قديمى است و در اطراف آن قبور متفرقه ديگرى است ديوارهاى اين حياط اغلب كاشى است در طرف راست مدخل اين حياط گنبد كوچكى است با پايه مربع و نقاشيهاى زياد . تمام اين بناها بدون شك در عصر واحد ساخته شده است دو طرف جنوب شهر پلى روى رودخانه هرات بسته شده است كه اغلب جاهاى آن خراب و ميگويند از زمان شاه عباس باقى مانده است مابقى زيارتگاههاى شمال شهر عبارت است از ساختمانهاى جديد كه چندان داراى اهميت نيستند لكن اكثر آنها باغهاى قشنگ و باصفا دارند . در خصوص تاريخ اين ابنيه در خود مملكت كسى چيزى نميداند به حكاياتى كه ما بين بوميان مشهور است نميتوان اعتماد كرد بهتر از همه خود امير حبيب اللّه خان است كه معلومات او را تا آنجا كه راجع بتاريخ اسلام است ميتوان طرف وثوق قرار داد تاريخ افغانستان كه خود او نوشته بس گرانبها است از مضافات شهر هرات يكى زيارتگاه خواجه است و آن واقع است در كوهستانى در قسمت علياى رودخانه هرات در اينجا هم چندين قبر ديده مىشود كه از جمله دو عدد از آنها داراى آجرهاى مزين‌كارى بسيار خوب با خط كوفى است و خالى از اهميت نيست قندهار غير از باغهاى شهر قديم و جديد و بعضى ابنيه متاخره دوره اسلام چيز قابل اهميت ندارد در غزنه آثار عتيقه زياد يافت مىشود تفصيل برجهاى مشهور و ابنيهء معروف اين شهر در اينجا اسباب طول كلام خواهد شد هيئت مبعوثه از آلمان در اين باب عكسها و نقشه‌هاى صحيح بدست آورده است . توقف هشت ماهه در كابل اسباب آن شد كه اين هيئت توانست درست نقشه شهر و اطراف آن را بردارد . لكن بدبختانه در اين شهر چيزهاى مفيد زياد نيست اين شهر قديمى تنگ و تاريك كثيف ما بين رودخانه كابل و كوههاى بلندى واقع است . در شمال شهر محلهء امير و شاهزادگان است بر روى كوههاى غربى آثار قلاعى چند مشاهده مىشود كه ظاهرا از عهد نادر شاه